به گزارش روابط عمومی معاونت زراعت وزارت جهاد کشاورزی، سید علی شهرستانی، مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی، در گفت‌وگو با خبرنگار روابط عمومی معاونت زراعت، مدیریت صحیح بقایای گیاهی را یکی از مهم‌ترین عوامل حفظ حاصلخیزی خاک، افزایش بهره‌وری و پایداری تولید در بخش کشاورزی دانست و بر ضرورت جایگزینی روش‌های اصولی به جای سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی تأکید کرد.

شهرستانی با بیان اینکه بقایای گیاهی موادی هستند که پس از برداشت محصول در مزارع و باغ‌ها باقی می‌مانند، اظهار کرد: این باقیمانده‌ها شامل ساقه‌ها، برگ‌ها، غلاف و دانه‌ها بوده و مهم‌ترین نقش را در حاصلخیزی و بهره‌وری خاک ایفا می‌کنند. بیشتر مواد آلی خاک از بقایای گیاهی تشکیل می‌شود و این مواد، مهم‌ترین منبع تأمین ازت و سایر عناصر مغذی مورد نیاز گیاهان زراعی هستند.

وی افزود: بقایای گیاهی مهم‌ترین عامل در ارتقای حاصلخیزی خاک زراعی محسوب می‌شوند و حدود ۷۰ درصد مواد آلی خاک از این بقایا تشکیل شده است. مواد آلی خاک نیز اصلی‌ترین منبع تأمین ازت و سایر عناصر غذایی برای گیاهان به شمار می‌رود.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی با اشاره به وضعیت مواد آلی خاک‌های کشور تصریح کرد: حد مطلوب مواد آلی خاک برای رشد مناسب گیاهان بیش از ۳ درصد است، اما متأسفانه در بیش از ۷۰ درصد خاک‌های زیر کشت ایران، این میزان کمتر از یک درصد بوده و کمبود شدید مواد آلی، یکی از مهم‌ترین مشکلات این اراضی به شمار می‌رود.

شهرستانی با تأکید بر اینکه کارشناسان همواره شخم زدن و بازگرداندن بقایای محصول به خاک را به سوزاندن آن ترجیح می‌دهند، گفت: سوزاندن بقایای گیاهی، فرصت افزایش مواد آلی خاک را از بین می‌برد و موجب از دست رفتن مقادیر قابل توجهی از مواد مغذی خاک می‌شود.

وی ادامه داد: تقریباً تمام نیتروژن و دست‌کم ۷۰ درصد گوگرد موجود در بقایای گیاهی پس از سوزاندن از بین می‌رود. هرچند فسفر و پتاس در خاک باقی می‌مانند، اما دود و خاکستر حاصل از سوزاندن که در مزرعه قابل بازیافت نیست، آثار مخرب زیست‌محیطی فراوانی بر جای می‌گذارد.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی، مزایای مدیریت بقایای گیاهی در کشاورزی حفاظتی را شامل کاهش فرسایش خاک، حفظ رطوبت خاک، بهبود حاصلخیزی و ساختمان خاک، افزایش فعالیت موجودات مفید خاک، کاهش نوسانات دمای خاک، افزایش بهره‌وری عملیات زراعی مکانیزه از طریق کاهش عملیات خاک‌ورزی و کاهش هزینه‌های تولید عنوان کرد.

شهرستانی خاطرنشان کرد: مدیریت صحیح بقایای گیاهی موجب حفظ منابع خاک و آب، افزایش پایداری تولید و بهبود عملکرد بلندمدت مزارع می‌شود و نقش مهمی در تحقق کشاورزی پایدار و حفاظت از منابع پایه کشور دارد.

وی با تشریح مهم‌ترین مزایای مدیریت بقایای گیاهی در کشاورزی حفاظتی، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین آثار این روش، کاهش فرسایش خاک است. بقایای گیاهی باقی‌مانده روی سطح مزرعه نقش مهمی در کنترل فرسایش ایفا می‌کنند، زیرا با کاهش شدت برخورد قطرات باران، مانند یک پوشش محافظ عمل کرده و از جدا شدن ذرات خاک در اثر ضربه قطرات باران جلوگیری می‌کنند.

شهرستانی افزود: این بقایا با کاهش سرعت رواناب سطحی، سرعت حرکت آب روی خاک را کم کرده و در نتیجه توان آب برای حمل ذرات خاک کاهش می‌یابد، همچنین موجب افزایش نفوذ و ذخیره‌سازی آب در خاک می‌شوند؛ از سوی دیگر، وجود بقایای گیاهی روی سطح مزرعه سرعت باد را در نزدیکی سطح خاک کاهش داده و از جابه‌جایی ذرات خاک جلوگیری می‌کند. تجزیه بقایا نیز با افزایش مواد آلی خاک و بهبود پایداری خاکدانه‌ها، مقاومت خاک را در برابر فرسایش افزایش می‌دهد. بنابراین، بقایای گیاهی با پوشش دادن سطح خاک و بهبود ویژگی‌های فیزیکی آن، یکی از مؤثرترین روش‌های کاهش فرسایش آبی و بادی در کشاورزی حفاظتی به شمار می‌روند.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی، حفظ رطوبت خاک را از دیگر مزایای مهم مدیریت بقایای گیاهی دانست و گفت: بقایای گیاهی همانند یک پوشش محافظ، از تابش مستقیم خورشید و وزش باد بر سطح خاک جلوگیری کرده و در نتیجه تبخیر سطحی آب را کاهش می‌دهند.

وی ادامه داد: بقایای گیاهی با کاهش سرعت جریان آب روی سطح زمین، فرصت بیشتری برای نفوذ آب به داخل خاک فراهم می‌کنند و موجب می‌شوند بخش بیشتری از آب حاصل از بارندگی یا آبیاری در خاک ذخیره شود، همچنین تجزیه این بقایا با افزایش مواد آلی خاک که خاصیتی اسفنجی دارند، توان نگهداری آب در خاک را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، تجزیه اندام‌های تحتانی بقایای گیاهی باعث افزایش تخلخل خاک شده و به ذخیره و حفظ رطوبت کمک می‌کند. در نتیجه، وجود بقایای گیاهی در سطح مزرعه سبب می‌شود آب بیشتری در خاک ذخیره شده و برای مدت طولانی‌تری در اختیار گیاه قرار گیرد.

شهرستانی با اشاره به نقش بقایای گیاهی در افزایش حاصلخیزی خاک، اظهار کرد: تجزیه بقایای گیاهی موجب افزایش مواد آلی خاک و بهبود کیفیت آن می‌شود. این بقایا در فرآیند تجزیه، عناصر غذایی مهمی از جمله نیتروژن، فسفر، پتاسیم و سایر مواد مغذی را آزاد کرده و در اختیار گیاه قرار می‌دهند.

وی افزود: استقرار سامانه مدیریت بقایای گیاهی در مزرعه، منبع غذایی ارزشمندی برای موجودات ریز خاک فراهم می‌کند و موجب افزایش فعالیت آن‌ها می‌شود که این امر به چرخه مواد غذایی در خاک کمک می‌کند. همچنین خاک‌های غنی از مواد آلی، توان بیشتری در ذخیره آب و عناصر غذایی دارند، لذا مدیریت و حفظ بقایای گیاهی در مزرعه، در بلندمدت موجب افزایش حاصلخیزی، بهبود کیفیت خاک و افزایش پایداری تولید محصولات کشاورزی خواهد شد.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی، بهبود ساختمان خاک را از دیگر مزایای این روش برشمرد و گفت: مواد آلی حاصل از تجزیه تدریجی بقایای گیاهی، موجب تشکیل خاکدانه‌های پایدار شده و تهویه، نفوذ آب و رشد ریشه را بهبود می‌بخشند. همچنین تجزیه اندام‌های تحتانی بقایا باعث افزایش تخلخل خاک شده و علاوه بر کمک به ذخیره و حفظ رطوبت، ساختار خاک را نیز بهبود می‌بخشد.

شهرستانی در ادامه با اشاره به نقش بقایای گیاهی در افزایش فعالیت موجودات مفید خاک، تصریح کرد: بقایای گیاهی تأثیر بسیار مثبتی بر تنوع زیستی خاک دارند و منبع غذایی مناسبی برای کرم‌های خاکی، حشرات مفید، شکارگرهای طبیعی آفات، قارچ‌ها و باکتری‌ها محسوب می‌شوند.

وی افزود: تجزیه بقایا موجب افزایش جمعیت و فعالیت میکروارگانیسم‌های مفید شده و محیط مناسبی برای زندگی و تکثیر بسیاری از موجودات خاکزی فراهم می‌کند. این موجودات با تجزیه بقایای گیاهی، عناصر غذایی را آزاد کرده و در اختیار گیاهان قرار می‌دهند. همچنین وجود بقایا باعث افزایش تنوع گونه‌های جانوری و میکروبی خاک شده و با ارتقای سلامت و پایداری اکوسیستم خاک، مقاومت آن را در برابر تنش‌ها، آفات و بیماری‌ها افزایش می‌دهد.شهرستانی تأکید کرد: بقایای گیاهی با فراهم کردن غذا و پناهگاه برای موجودات زنده، نقش مهمی در حفظ و افزایش فعالیت زیستی و سلامت خاک ایفا می‌کنند.

شهرستانی با اشاره به نقش بقایای گیاهی در تعدیل دمای خاک، اظهار کرد: بقایای گیاهی با پوشاندن سطح خاک، نقش مهمی در مدیریت و کاهش نوسانات دمایی دارند. این بقایا در روزهای گرم از رسیدن مستقیم نور خورشید به خاک جلوگیری کرده و مانع گرم شدن بیش از حد آن می‌شوند.

وی افزود: در مقابل، بقایای گیاهی در شب مانند یک عایق عمل کرده و از کاهش سریع دمای خاک جلوگیری می‌کنند. وجود بقایا در سطح مزرعه سبب می‌شود اختلاف دمای روز و شب کاهش یافته و شرایط پایدارتری برای رشد گیاه فراهم شود.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی ادامه داد: با کاهش تبخیر آب، رطوبت بیشتری در خاک باقی می‌ماند و همین رطوبت به نوبه خود در تعدیل دمای خاک مؤثر است. همچنین دمای متعادل‌تر، شرایط مناسب‌تری را برای فعالیت میکروارگانیسم‌ها، کرم‌های خاکی و سایر جانداران مفید ساکن خاک فراهم می‌کند.

شهرستانی تصریح کرد: در نتیجه، بقایای گیاهی مانند یک عایق طبیعی عمل کرده و با کاهش گرمای شدید تابستان و جلوگیری از افت ناگهانی دما، به حفظ دمای مناسب خاک و بهبود رشد گیاه کمک می‌کنند. همچنین در مناطق بادخیز، بقایای گیاهی به‌ویژه بقایای ایستاده، همانند بادشکن عمل کرده و از خسارت بادهای سرد یا خشک به گیاهان زراعی، به‌ویژه در مراحل حساس اولیه رشد، جلوگیری می‌کنند و در فصل سرد نیز در حفاظت محصول در برابر خطر یخ‌زدگی نقش مؤثری دارند.

وی بهره‌وری عملیات زراعی مکانیزه را از دیگر مزایای مدیریت صحیح بقایای گیاهی عنوان کرد و گفت: بقایای گیاهی در مدیریت عملیات مکانیزه مزرعه نقش مهمی دارند و در صورت مدیریت صحیح، بازه زمانی مورد نیاز برای آماده‌سازی زمین کاهش یافته و همزمان سرعت انجام عملیات زراعی افزایش می‌یابد.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی افزود: کاهش عملیات زراعی موجب کاهش مصرف سوخت، استهلاک و فرسودگی ماشین‌های کشاورزی، کاهش هزینه‌های تعمیرات و همچنین کاهش هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از تأخیر در انجام عملیات می‌شود.

شهرستانی ادامه داد: کاهش تعداد عملیات مزرعه‌ای علاوه بر صرفه‌جویی در زمان، بهره‌وری ماشین‌آلات کشاورزی را نیز افزایش می‌دهد. همچنین کاهش دفعات تردد ماشین‌ها در مزرعه، موجب کاهش فشردگی خاک و هزینه‌های مرتبط با آن خواهد شد.

وی خاطرنشان کرد: در کشاورزی حفاظتی، بذرکارهای مخصوص بی‌خاک‌ورز یا کشت مستقیم، بدون نیاز به هرگونه عملیات آماده‌سازی پیشین، قادرند در میان بقایای گیاهی موجود در سطح مزرعه عملیات کاشت را انجام دهند.

شهرستانی تأکید کرد: بنابراین، مدیریت صحیح بقایای گیاهی علاوه بر حفظ منابع پایه، موجب کاهش هزینه‌های مکانیزاسیون، افزایش بهره‌وری ماشین‌آلات کشاورزی و ارتقای کارایی عملیات زراعی می‌شود.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی در ادامه، کاهش هزینه‌های تولید را از مهم‌ترین مزایای مدیریت بقایای گیاهی برشمرد و اظهار کرد: بقایای گیاهی از راه‌های مختلف موجب کاهش هزینه‌های تولید در مزرعه می‌شوند. با نگهداری بقایای گیاهی در سطح مزرعه و در نتیجه کاهش تبخیر، دفعات و میزان آبیاری کاهش می‌یابد و در عین حال، خسارات ناشی از فرسایش خاک نیز کمتر شده و نیاز به انجام اقدامات اصلاحی پرهزینه کاهش پیدا می‌کند.

وی افزود: تجزیه تدریجی بقایای گیاهی و افزایش حاصلخیزی خاک زراعی، بخشی از عناصر غذایی مورد نیاز گیاه را تأمین کرده و ضمن کاهش مصرف کودهای شیمیایی و مغذی، کارایی مصرف این نهاده‌ها را نیز افزایش می‌دهد.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی ادامه داد: با تداوم اجرای کشاورزی حفاظتی و مدیریت بقایای گیاهی در میان‌مدت، رشد بسیاری از علف‌های هرز محدود شده و در نتیجه نیاز به مصرف علف‌کش‌ها کاهش می‌یابد.

شهرستانی تصریح کرد: در کشاورزی حفاظتی، حفظ بقایای گیاهی باعث کاهش دفعات انجام عملیات زراعی شده و به دنبال آن، مصرف سوخت، استهلاک ماشین‌آلات کشاورزی و هزینه‌های کارگری نیز کاهش پیدا می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: در مجموع، بهبود حاصلخیزی و سلامت خاک می‌تواند در بلندمدت موجب افزایش عملکرد محصول و سودآوری بیشتر مزرعه شود.

مشاور معاون وزیر در کشاورزی حفاظتی در پایان تأکید کرد: مدیریت صحیح بقایای گیاهی ضمن حفظ منابع پایه شامل خاک و آب، موجب کاهش هزینه‌های تولید، افزایش بهره‌وری و در نهایت افزایش درآمد زارعان خواهد شد.